چشم اندازی بر وضع رسانه های همگانی افغانستان در سال 1388

در سال 1388 تلویزیون های سپهر ، ستاره ، نگاه و یک تازه به فعالیت آغاز کرده اند و تلویزیون باختر و دعوت در مرحله ی نشر آزمایشی قرار دارند. به جز تلویزیون ملی و معارف، دیگر تلویزیون ها غیر دولتی می باشد. بیشترین شبکه های رادیویی غیر دولتی است. حدود سی و پنج شبکه ی رادیویی در کابل نشرات دارند؛ در حالی که در هر یک از ولایت های دیگر یک تا دو رادیوی غیر دولتی فعالیت دارد. شمار بیشتر رادیو ها توسط نهادبین المللی به نام انترنیوز تمویل می شود.

نیم روزنامه ها به دولت تعلق دارد که انیس ، هیواد و اصلاح در کابل و شماری دیگر در ولایت ها به نشر می رسد .(1) هر چند آمار دقیقی از نشر مجله ها وجود ندارد اما حدود یک صد و پنجاه مجله در کشور منتشر می شود که دو سوم آن ها دولتی می باشد . با توجه به آمار رسانه ها ، می توان گفت که شاید حدود ده هزار نفر در رسانه های افغانستان مصروف کار باشند.

میزان دسترسی به رسانه ها: از میان رسانه های همگانی مردم به رادیو دسترسی بیشتری دارند زیرا این وسیله بسیار ارزان و به علت کوچکی به آسانی قابل حمل و نقل می باشد.

تلویزیون از لحاظ قابل دسترس بودن، پس از رادیو قرار دارد زيرا بر اساس آمار وزارت انرژی و آب حدود بیست فیصد مردم به انرژی برق دسترسی دارند؛ (2) پس می توان گفت که به همین تعداد قادر به استفاده از تلویزیون می باشند. در سال 1388 نزدیک به سه صد ميگاوات برق وارداتی وارد شبکه ی برق افغانستان شده است – که این رقم میزان برق را به دو برابر افزیش داده است – (2)با این حساب می توان گفت که باید شمار استفاده کنندگان تلویزیون در سال 1388 به دو برابر افزایش یافته باشد.

رسانه های همگانی چاپی به علت پایین بودن شمارگان و متمرکز بودن بیشتر آن ها در کابل و پایین بودن میزان باسوادان در کشور ، از مخاطبان کمتری در مقایسه با رادیو و تلویزیون بر خورداز است. به طور مثال شمارگان روزنامه ها بر روی هم از پنجاه هزار نسخه در روز تجاوز نمی کند ؛ يعنی برای هر پنحصد نفر یک نسخه روزنامه . در سال 1388 روزنامه های ماندگار و 8صبح، علاوه برکابل در دو ولایت دیگر کشور نیز به صورت همزمان به نشر می رسد و این تجربه ی تازه ای در روزنامه نگاری افغانستان می باشد.

کیفیت نشر: در افغانستان تلویزیون اختصاصی تا حالا بر روی کار نیامده است . هر شبکه ی تلویزیونی به نشر برنامه های متنوع خبری، تفریحی و آموزشی می پردازد. بعضی از تلویزیون ها مانند: تمدن، نور و فردا بیشتر به نشر برنامه هایی با محتوای دینی می پردازند؛ ولی دیگر تلویزیون ها به نشر برنامه هایی اهمیت می دهند که جوان ها بیشتر به آن ها تمایل دارند؛ مانند موسیقی، فلم هایی از تولید های هالیود و بالیود، سریال های هندی و برنامه های طنزی.

برنامه های تلویزیون ها اکثر با هم شباهت دارد و تنها تفاوت در نام برنامه ها است . بیشترین این برنامه ها به تقلید از شبکه های تلویزیونی هند و کشور های غربی تهیه می شود. حجم برنامه های تولیدی حد اکثر یک چهارم برنامه های نشراتی را در بر می گیرد. این را هم اضافه کنیم که همه ی تلویزیون ها در هر بیست و چهار ساعت ، هر برنامه را کم از کم دو بار نشر می کنند؛ يعنی دوازده ساعت برنامه های تازه برای دوازده ساعت دیگر به تکرار نشر می شود. در سال 1388 تولید سریال های تلویزیونی مورد توجه بعضی از تلویزیون ها مانند طلوع و آریانا قرار گرفته است . دوبله ی فلم ها و سریال ها حرفه ای تر از گذشته صورت می گیرد و نشانه ی پیشرفت های خوبی در این زمینه دیده می شود. بیشتر تلویزیون ها از طریق ماهواره در سراسر افغانستان و بخش هایی از جهان قابل دریافت شده است . هنوز تناسب لازم میان برنامه ها رعایت نمی شود. موسیقی، فلم، سریال و برنامه های سرگرم کننده که زیر نام برنامه های تفریحی قابل تعریف می باشد بیشترین ساعت های نشر تلویزیزیون ها را به خود اختصاص داده است . برنامه های سیاسی مانند خبر، گزارش، میزگرد و مصاحبه های اختصاصی جایگاه دوم و نشر برنامه های آموزشی در جایگاه سوم قرار دارد. این در حالی است که افغانستان به علت فقر سواد و دانش و پایین بودن کیفیت معارف نیاز به نشر برنامه های علمی و آموزشی بیشتری دارد. معارف تنها تلویزیونی است که به نشر برنامه های آموزشی مربوط به معارف می پردازد، اما این کافی نیست . رسانه های غیر دولتی به سبب انتفاعی بودن، برای نشر برنامه های آموزشی که تصور می شود به اندازه ی برنامه های تفریحی مخاطب ندارد، علاقه ی چندانی نشان نمی دهند؛ برای حل این مشکل دولت وظیفه دارد با حمایت مالی از این رسانه ها، زمینه ی رشد نشر برنامه های آموزشی را فراهم کند.

شیوه ی تصویر برداری و امور گرافیک کمتر از کیفیت لازم بهره ور است و علت آن کمبود کارکنان تخصصی می باشد. بیشتر تلویزیون ها و رادیو ها تا حدی برای پر کردن این خالیگاه از کارکنان فنی خارجی استفاده می کنند.

وضع کیفی رادیو ها هم شبیه به تلویزیون ها می باشد. جز این که رادیو این امکان را برای کارکنان فنی مساعد کرده است که کار ادیت(ویرایش) آسان تر صورت گیرد و بخشی از ضعف های مصاحبه کنندکان و مصاحبه شوندگان و گزارشگران هنگام ادیت کاهش داده شود، کاری که در تلویزیون به آسانی نمی تواند صورت گیرد زیرا تصویر متناسب به صدا نمی تواند ادیت و مونتاژ شود.

دشواری در تلفظ درست واژه ها و کندی در خواندن متن در بیشتر تلویزیون ها و رادیو ها بر گوشنوازی خلل ایجاد می کند. یکنواخت بودن متن های خبر ها و گزارش ها سبب شده است که این رسانه ها نتواند تاثیر عمیق بر بیننده و شنونده بر جای بگذارد. متن خبر و گزارش اکثر توسط گویندگانی خوانده می شود که از زبان و محتوا آگاهی بسیار کمی دارند.

رسانه های چاپی از لحاظ صفحه آرایی، انتخاب عنوان های جذاب، بازتاب خبرهای تازه، املا و انشا با دشواری هایی به همراه است. به گونه ی مثال؛ در روزنامه ی چراغ می خوانیم: « وزیر داخله هند روز چهار شنبه مدعی شد پاکستان در جامو و کشمیر ضمن آموزش و تربیت تروریست ها از آن ها علیه هند استفاده می کند.» (3)

در این جمله ی مرکب «که موصول» حذف شده است؛ یعنی پس از« مدعی شد» باید لفظ «که» به کار رود چون نقل قول غیرمستقیم است. یا در روزنامه ی 8صبح می خوانیم: « ... نه در منشور ملل متحد و نه درسایر میثاق های بین المللی و یا قواعد و قوانین داخلی کشور ها جواز و مجوزی برای چنین مذاکراتی وجود ندارد.» (4)

پس از واژه ی «بين المللی» لفظ «ویا» به کار رفته است. کاربرد واو عطف پیش از «یا» نادرست است لفظ « ویا» در جایی به کار می رود که معنای پیش و پس از آن متفاوت باشد. به طورمثال گفته شود « بین المللی و یا جامعه ی جهانی». نیز فعل مرکب «وجود ندارد» به جای « وجود دارد» آمده است که نادرست است و معنا را برعکس کرده است .

چالش های عمده بر سر راه رسانه ها

1- تمویل : نزدیک به کل تلویزیون ها و رادیو ها از منبع های خارجی تمویل می شوند. این وضع سبب شده است که رسانه ها از آزادی لازم بر خوردار نباشند و ناچار سلیقه و هدف های منبع تمویل کننده را لحاظ کنند. اگر چه بر طبق ماده ی دهم بند 4 قانون رسانه های همگانی منبع تمویل باید روشن باشد و این منبع نباید خارجی باشد؛ اما هنوز حکومت افغانستان نتوانسته است موفق به رد یابی منبع تمویل رسانه ها شود و رسانه ها همچنان مدعی اند که از داخل تمویل می شوند.

2- دسترسی به اطلاعات : اگر چه مطابق قانون رسانه های همگانی افغانستان و بر پایه اصل های دموکراسی ، دولت مکلف است که اطلاعات را در اختیار خبرنگاران قرار دهد، اما دولت گاه مانع این حق می شود و گاه اطلاعات تحریف شده را در اختیار خبرنگاران قرار می دهد.

3- استفاده از ژورنالیزم زرد : اکثر رسانه های کشور به خاطر جلب بیشتر مخاطب ، از ژورنالیزم زرد استفاده می کنند. افترا، توهین ، هتک حرمت ، بزرگنمایی و کوچک نمایی از روش هایی است که رسانه ها به کار می برند.

4- تبلیغ به نفع مخالفان نظامی: سرخط خبر های رسانه های غیر دولتی اختصاص دارد به نشر فعالیت های نظامی مخالفان نظامی و این وضع سبب شده که مخالفان نظامی بیشتر تشویق و ترغیب به توسل به خشونت شوند و به نوعی رسانه ها دانسته یا ندانسته به تبلیغ جنگ مصروف اند.

5- تبلیغ به نفع دولت : رسانه های دولتی با آن که از بیت المال تمویل می شود، اما بیشتر خبر ها و گزارش های آن ها به دور از اصل توازن و انصاف به نفع دولت تبلیغ می کنند.

منبع :

1- مصاحبه ی شجاع الدین ضیایی معین آبیاری وزارت انرژی و آب در کنفرانس خبری ماه دلو 1388.

2- شکوفه ، پایان نامه ی تحصیلی ، دانشکده ی ژورنالیزم دانشگاه کابل ، 1388.

3- روزنامه ی چراغ ، شماره ی روز پنجشنبه 22میزان 1388.

4- روزنامه ی 8صبح ، شماره ی روز چهار شنبه 26حوت 1388.

احمدضیا رفعت ، استاد دانشگاه کابل

ویراستار: سیدروح الله یاسر