سال نو، مجالی برای وداع با کفش‌های کهنه

بهار و سال نو، هر ساله دستمایه‌ی کارهای بسیاری از کاریکاتوریست‌های مطبوعاتی بوده است. اینان اغلب به این موضوع‌ها با نگاهی نقادانه‌ پرداخته‌اند. دویچه‌وله در آستانه‌ی نوروز با یحیی تدین، یکی از این کاریکاتوریست‌های پرکار به گفت‌وگو نشسته است. او معتقد است: «هدف نهائی کارتون‌های مطبوعاتی در واقع انعکاس وقایع و ناهنجاری‌های عمده جامعه است. این نارسائی‌ها را هر روزه همه می‌بینند و چیز پنهانی نیست. شاید به خاطر تلخی نهفته در این ناهنجاری‌ها بود که هنرمندان این رشته چاشنی طنز را هم به آن اضافه کردند». در زیر مصاحبه با یحیی تدین را بخوانید:

دویچه‌وله: آقای تدین، بهار در راهست. شما به عنوان یک کاریکاتوریست سال نو را چگونه می‌بینید؟

یحیی تدین: مثل بقیه فرصتی برای دید و بازدید و تعویض کفش‌های پاره با کفش‌های نو!

پس کفش‌های نویتان را خریده‌اید! به‌نظر شما حال و هوای بهار و عید امسال با سال‌های دیگر تفاوتی ندارد؟

کفش‌ها را، بله خریده‌ام. باید بگویم در سال‌های اخیر کمتر از سنت شادمانی بهره برده‌ام. به نظرم فاصله میان عزا و شادمانی چندان قابل توجه نیست.

شما با صفحه‌ی اینترنتی "پرشین کارتون" همکاری مداوم دارید. چندی پیش این صفحه از سوی دولت فیلتر شد، علت آن چه بود؟

"پرشین کارتون" به عنوان یک رسانه الکترونیکی یا وب سایت هنری با مخاطبین نسبتا خاص خود، تلاش دارد از طریق کارتون و طنزهای تصویری، گوشه‌ای از مشکلات جامعه را منعکس کند (البته بدون گذر از خطوط قرمز‌ها و افراط و تفریط ‌ها). با این حال، همان‌طور که می‌دانید، طنز که فی‌البداهه و خود به‌خود بوجود نمی‌آید و طبیعی است برای ایجاد آن حداقل به کمی با مزه‌گی یا نمک پاشیدن به اصل ‌ماجرا یا اغراق در توصیف مطلب نیاز دارد. فکر می‌کنم این قسمت همان چیزی است که برادران مسئول در حال حاضر نمی‌پذیرند و نهایتا رسانه فرهنگی "پرشین کارتون" بدون ذکر علت به صف فیلترشده‌ها پیوست. احترام به عقاید و نقطه نظرات ‌طرف مقابل، نشانه همان تقوی و معنویتی است که هر روزه متولیان امور یادآوری می‌کنند.

بعد از توقیف روزنامه "اعتماد ملی" در مردادماه ۱۳۸۸، این کاریکاتوریست‌ها رسانه‌ی مطبوعاتی خود را از دست دادند. اصولاً وضعیت کاریکاتوریست‌های ایرانی را در سال گذشته چگونه ارزیابی می‌کنید؟

یحیی تدین: «عید فرصتی برای دید و بازدید و تعویض کفش‌های پاره با کفش‌های نو» است

صفحه کاریکاتور روزنامه "اعتماد ملی" به مدیریت آقای هادی حیدری، مکان مناسبی بود برای ارائه و مشاهده کارتون‌های مطبوعاتی‌، اما با توقیف روزنامه حالا باید دید سایر مطبوعات کشور چه فضائی را در اختیار این هنرمندان قرار خواهند داد. تا جائی که می‌دانم آقای حیدری تلاش دارند از آثار این هنرمندان در مطبوعاتی که خود ایشان به‌تازگی مسئولیت هنری آن را بعهده گرفته‌اند، استفاده کنند.
اما در باره این سئوال، "ارزیابی وضعیت کارتونیست‌ها" باید بگویم کدام موقع‌ روزگار خوبی داشته‌اند؟ آن‌ها از نظر مالی همیشه زیر خط فقر بوده‌اند، مگر آن‌که شغل دومی داشته باشند. سئوال شما مرا به یاد یک لطیفه می‌اندازد: از پشه می‌پرسند چرا توی زمستان‌ها پیدات نمیشه؟ جواب می‌ده مگه توی تابستان‌ها خوب ازم پذیرائی می‌کنند‌؟

دولت هر دو سال یک ‌بار جشنواره‌ی کاریکاتور به‌راه می‌اندازد. امسال شمار زیادی از کاریکاتوریست‌ها به دلیل اعتراض به سرکوب تظاهرکنندگان شرکت در این نهمین دوسالانه کاریکاتور را تحریم کردند. این کار چه تأثیری در برگزاری آن داشت؟

فکر می کنم نسبت به دفعات قبل تعداد کمتری از کارتونیست‌ها در این دوسالانه حضور داشتند. اگر چه برگزارکنندگان آن چنین نظری ندارند.

به‌طور کلی نقش کاریکاتور را در بازتاباندن رویدادهای اجتماعی ـ سیاسی و "جنبش سبز" چگونه می‌بینید؟

هدف نهائی کارتون‌های مطبوعاتی در واقع انعکاس وقایع و ناهنجاری‌های عمده جامعه است. این نارسائی‌ها را هر روزه همه می‌بینند و چیز پنهانی نیست. شاید به خاطر تلخی نهفته در این ناهنجاری‌ها بود که هنرمندان این رشته چاشنی طنز را هم به آن اضافه کردند. در همه جای دنیا کارتونیست‌ها، مثل سایر اقشار از همین راه امرار معاش می‌کنند و کسی هم مزاحم کار آنان نمی‌شود و حتی گاهی به آنان جایزه هم ‌می‌دهند. چون کمک کرده‌اند مشکلات بهتر دیده شود. کار این هنرمندان شبیه مستندسازان سینمائی است‌: ابتدا سوژه‌های جالب را انتخاب می‌کنند و سپس با کمی اغراق احساس خود را به گوش مخاطبین می‌رسانند. به قول "اردشیر محصص"، کارتونیست‌ها گزارشگر وقایع به شکل طنز‌آمیز آن هستند. در کشور پرقدرت آلمان هم که شما در آن زندگی می‌کنید زمانی کارتونیست‌های بزرگی مثل "جرج گراس" حضوری فعال داشته‌اند و تاثیر کار آنان در اصلاح قوانین و مقابله با خشونت کمتر از سایر فعالین اجتماعی و سیاسی نبود. هر گروهی مایل است از هنر انتقادی کارتونیست‌ها در کنار فعالیت بشردوستانه سایر هنرمندان به نفع خود سود ببرد. قضاوت نهائی با تاریخ است.

کاریکاتوری از یحیی تدین، از سری کارتون‌های "امید"

شما عضو گروه "کارتون خواب" هستید که جمعی از کاریکاتوریست‌ها در اعتراض به رویدادهای پس از انتخابات ریاست جمهوری تشکیل داده‌اند. چرا این عنوان را برای جمع خود انتخاب کرده‌اید؟

این قبیله "کارتون خواب‌ها" مرا به یاد بیت شیرینی از سعدی می‌اندازند: "هر که نان از عمل خویش خورد، منت ازحاتم طائی نبرد".

بخشی از کاریکاتوریست‌های مطرح که در "کارتون خواب" عضو هستند، در حال حاضر با دو روزنامه‌ی سراسری "پول" و "بهار" فعالیت می‌کنند. این همکاری به چه شکل صورت می‌گیرد؟

آقای حیدری تلاش می‌کنند مشکل بیکاری تعدادی از کارتون خواب‌ها را با سیستم مسکن و مسکن (اولی به تشدید کاف به معنی داروی موقت ، دومی به معنی سرپناه) یه جوری راست و ریست کنند. جا دارد همین جا به سهم خودم از زحمات ایشان تشکر کنم. البته اگر حسودان چوب لای چرخ او نگذارند.

در آستانه‌ی بهار چه هدیه‌ای برای دوستداران کاریکاتور دارید؟

در آستانه بهار این جمله "هگل" را تقدیم می‌کنم: "مطلق یک فرایند است". البته جای تفسیر این ایده اینجا نیست. در ادامه هم اگر فرصت کنم، چند تا کار جدید به رسم هدیه نوروزی تقدیم آنان خواهم کرد.

به‌نظر شما در چه شرایطی سال ۱۳۸۹ سال کاریکاتوریست‌ها خواهد بود؟

نمی‌دانم. شاید این تکه شعر زیبا وصف حال ما باشد: "بنشین بر لب جوی و گذر عمر ببین...."

مصاحبه‌گر: بهجت امید
تحریریه: کیواندخت قهاری